İzmir’in geçmişine ait eski fotoğraflara bakıldığında bugün bildiğimiz kent merkezinden oldukça farklı bir şehir görülüyor. Görkemli kiliseler, tiyatrolar, oteller, kulüpler ve ticarethaneler özellikle Kordon ve Frenk Mahallesi çevresinde yoğunlaşıyordu. Ancak Eylül 1922’de günlerce süren Büyük İzmir Yangını, yalnızca mahalleleri değil kentin mimari ve kültürel mirasının önemli bir bölümünü de ortadan kaldırdı.

13 Eylül 1922’de başlayan ve günlerce devam eden yangın, bugünkü Çankaya, Kültürpark, Kahramanlar, Pasaport ve Alsancak çevresinde büyük tahribata yol açtı. İzmir Büyükşehir Belediyesi’nin APİKAM arşivindeki fotoğraflardan hazırladığı çalışmalarda da yangının kent belleğinde yarattığı büyük kayıp gözler önüne seriliyor.

AYA FOTİNİ: İZMİR SİLUETİNİN KAYBOLAN SİMGESİ

Yangında yok olan yapıların en dikkat çekicilerinden biri Aya Fotini Kilisesi’ydi. Frenk Caddesi çevresinde bulunan Ortodoks Rum kilisesinin geçmişi 17. yüzyıla kadar uzanıyordu.

1658’de deniz kıyısında inşa edilen yapı, 1688 depreminde yıkıldıktan sonra yeniden yapılmıştı. Kilisenin 1856’da dikilen çan kulesi 33 metre yüksekliğindeydi. Döneminde İzmir’in en yüksek yapılarından biri olan kuleye 1892’de büyük bir saat de eklenmişti. Bu özelliğiyle Aya Fotini’nin çan kulesi eski İzmir fotoğraflarında kentin siluetini belirleyen yapılardan biri haline gelmişti.

Aya Fotini, 1922 yangınında tamamen yanarak harabeye döndü ve daha sonra yıkıldı. Bugün Alsancak’ta aynı adı taşıyan kilisenin tarihi Aya Fotini yapısıyla doğrudan bağlantısı bulunmuyor.

AYA YORGİ KİLİSESİ DE ALEVLERE TESLİM OLDU

Yangında kaybedilen önemli dini yapılardan biri de Aya Yorgi Kilisesi’ydi. Kültür ve Turizm Bakanlığı kayıtlarına göre yapı, Aya Fotini ile yaklaşık aynı dönemlerde inşa edilmiş ve kentin ikinci büyük Rum Ortodoks kilisesi olarak öne çıkmıştı.

Aya Yorgi ve Aya Fotini gibi yapıların ortadan kalkması, yangının yalnızca binaları değil İzmir’in yüzyıllar içerisinde oluşmuş çok kültürlü kent dokusunu da büyük ölçüde değiştirdiğinin göstergelerinden biri oldu.

SPORTİNG CLUB: İZMİR’İN EĞLENCE HAYATININ MERKEZİYDİ

yüzyılın sonları ve 20. yüzyılın başlarında İzmir, canlı sosyal ve kültürel hayatıyla Akdeniz’in önemli liman kentlerinden biriydi. Kordon çevresindeki Sporting Club da bu hayatın en önemli adresleri arasındaydı.

Yaklaşık 600 kişilik salonuyla tiyatro, opera ve operet gösterilerine ev sahipliği yapan Sporting Club, dönemin önemli eğlence ve sanat merkezlerinden biriydi. Büyük bir avizesi ve orkestra çukuruna sahip salonuyla dikkat çeken yapı, 1922 yangınında ağır biçimde tahrip oldu.

İZMİR TİYATROSU VE KRAMER TİYATROSU KAYBOLDU

Yangının değiştirdiği alanlardan biri de kentin tiyatro ve eğlence hayatıydı. İzmir Tiyatrosu ve Kramer Tiyatrosu, yangında ortadan kalkan önemli kültür yapıları arasında yer aldı.

İzmir’in yangın öncesi sosyal yaşamına ilişkin kaynaklarda Sporting Club, İzmir Tiyatrosu, Kramer Tiyatrosu ve dönemin diğer eğlence merkezlerinin alevlere teslim olduğu belirtiliyor. Böylece yangın, kentin fiziksel dokusunun yanı sıra sahne sanatlarının önemli mekânlarını da ortadan kaldırdı.

İZMİR’İN İLK SİNEMALARINDAN PATHÉ DE YOK OLDU

yüzyılın başında sinemanın dünyada hızla yaygınlaşmasıyla İzmir de yeni eğlence kültürüyle tanışmıştı. Kentin ilk sinema salonları arasında gösterilen Pathé Sineması da yangında kaybedilen yapılar arasındaydı.

Visit İzmir’in kent tarihine ilişkin kayıtlarında Pathé Sineması; Sporting Club, Kramer Tiyatrosu ve diğer önemli eğlence mekânlarıyla birlikte yangında yok olan yapılar arasında sıralanıyor.

ÜNLÜ OTELLER DE YANGINDAN KURTULAMADI

İzmir, önemli bir liman ve ticaret merkezi olması nedeniyle 19. yüzyıldan itibaren çok sayıda yabancı tüccar, diplomat ve seyyahı ağırlıyordu. Bu hareketlilik özellikle Kordon ve Frenk Mahallesi çevresinde dönemin önemli otellerinin açılmasını sağladı.

Hotel Huck, Kramer Palas ve Smyrna Palas gibi dönemin tanınmış konaklama yapıları Büyük İzmir Yangını sırasında yok oldu. Club de Paris ve Club de Jardin gibi sosyal yaşamın önemli mekânları da alevlerden kurtulamadı.

BİR OKULUN MÜZESİ VE KOLEKSİYONLARI DA KAYBOLDU

Yangının kaybettirdikleri yalnızca mimari yapılar değildi. İzmir’in eğitim ve kültür hayatında önemli bir yere sahip Evangelik Okulu’nun müzesindeki değerli arkeolojik koleksiyon da felaketten etkilendi.

Atina Ulusal Arkeoloji Müzesi’nin yayımladığı tarihi belgelerde, Evangelik Okulu Müzesi’nin önemli Anadolu antik eserlerini barındırdığı ve koleksiyonun yangında yandığı belirtiliyor. Yangının küllerinden kurtarıldığı kaydedilen mermer bir çocuk başı ise bu kaybın günümüze ulaşan sembolik parçalarından biri olarak korunuyor.

FRENK MAHALLESİ'NİN BÜYÜK BÖLÜMÜ HARİTADAN SİLİNDİ

Yangının en ağır etkilediği bölgelerden biri Frenk Mahallesi ve çevresiydi. Dönemin İzmir’inde uluslararası ticaretin ve sosyal yaşamın kalbinin attığı bu bölgede konsolosluklar, bankalar, mağazalar, oteller, tiyatrolar ve kulüpler yan yana bulunuyordu.

Yangınla birlikte bu dokunun önemli bölümü ortadan kalktı. APİKAM kaynaklarında da Frenk Mahallesi’ndeki eğlence merkezleri, oteller, konsolosluklar, kiliseler, okullar, kütüphaneler, mağazalar ve ticari yapıların büyük kayıp verdiği aktarılıyor.

Yangından sonra başka bir İzmir kuruldu

Yangının ardından ortaya çıkan geniş harabe alanı, Cumhuriyet döneminde İzmir’in yeniden planlanmasının önünü açtı. Eski mahallelerin bulunduğu bölgelerin bir bölümü yeni bulvarlara, meydanlara ve kamusal alanlara dönüştü. Bugünkü Kültürpark ve çevresi de yangının etkilediği geniş bölgenin içerisinde yer alıyor.

Bu nedenle 1922 yangını İzmir tarihinde yalnızca büyük bir felaket değil, kentin fiziksel görünümünü kökten değiştiren bir kırılma noktası oldu.

Bugün Kordon’dan Alsancak’a, Pasaport’tan Kültürpark’a uzanan bölgelerde yürüyenlerin gördüğü kent dokusunun altında, eski İzmir’in artık var olmayan başka bir yüzünün izleri bulunuyor. Aya Fotini’nin gökyüzüne yükselen çan kulesi, kalabalık Sporting Club salonu, tiyatrolar, oteller ve Frenk Mahallesi’nin hareketli sokakları ise çoğunlukla eski fotoğraflarda ve kent arşivlerinde yaşamaya devam ediyor.