Tarihi Havagazı Fabrikası’nın ortaya çıkışı, İzmir’in 19. yüzyılın ikinci yarısında hızla büyüyen bir ticaret ve liman kentine dönüşmesiyle bağlantılı.İzmir’de bir havagazı fabrikası kurulması için ilk girişimlerden biri 1857 yılında gerçekleşti. Andre Morchais isimli girişimci, Paris Gaz Şirketi adına Osmanlı Devleti’ne başvurdu ancak ölümü nedeniyle bu girişim sonuçlanmadı. 1859 yılında ise İstanbullu gazeteci A. Edwards aynı amaçla Osmanlı Devleti’ne başvurdu. Talebin 40 yıllık imtiyazla kabul edilmesinin ardından fabrikanın yapımına 1862 yılında başlandı.

Tesisin kuruluşunda, dönemin sanayi ve ulaşım şartları açısından stratejik bir nokta seçildi. Fabrika, kömürün kolay taşınabilmesi için Aydın Garı ve iskeleye yakın bir bölgede konumlandırıldı.Fabrikanın kurulmasıyla eş zamanlı olarak kent içerisinde havagazını taşıyacak şebeke de oluşturuldu.İlk planlamada İzmir sokaklarının aydınlatılması için yaklaşık 600 fener öngörülüyordu. Ancak İzmir’in hızla büyümesiyle sokak fenerlerinin sayısı zaman içerisinde 3 bine kadar ulaştı.Bu artış fabrikanın kapasitesinin de genişletilmesini gerektirdi.

ELEKTRİK GELİNCE FABRİKANIN GÖREVİ DEĞİŞTİ

Havagazı Fabrikası uzun yıllar boyunca İzmir’in gece hayatının ve sokak aydınlatmasının önemli parçalarından biri oldu.Ancak 20. yüzyılın başlarında elektrik teknolojisinin yaygınlaşması fabrikanın kullanım biçimini değiştirmeye başladı.1904 yılından itibaren İzmir’de elektrikle aydınlatmaya geçiş hızlandı. Elektriğin yaygınlaşmasıyla havagazının sokak aydınlatmasındaki önemi giderek azaldı.Birinci Dünya Savaşı’nın başlangıcına kadar kentte hem elektrik hem de havagazı kullanıldı. Daha sonraki dönemde ise sokakların havagazıyla aydınlatılması tamamen terk edildi.Havagazı bir süre daha özellikle evlerde ve mutfaklarda kullanılmaya devam etti.Böylece bir dönem İzmir’in modernleşmesinin en önemli teknolojik tesislerinden biri olan fabrika, elektrik kullanımının yaygınlaşmasıyla eski önemini kaybetmeye başladı.

DEV BACASI BUGÜN HÂLÂ AYAKTA

Tarihi Havagazı Fabrikası’nın günümüze ulaşan en dikkat çekici parçalarından biri dev tuğla bacası.İzmir’in 19. yüzyıldaki sanayileşme döneminden kalan yapı; üretim binaları, depoları ve bacasıyla kentin endüstriyel geçmişinin önemli örneklerinden biri olarak kabul ediliyor.Fabrika işlevini kaybettikten sonra yapıların yeniden değerlendirilmesi için yıllar içerisinde farklı çalışmalar yapıldı.İzmir Büyükşehir Belediyesi tarafından başlatılan kapsamlı restorasyon kapsamında tarihi ve tescilli yapılar korunurken sonradan eklenen bazı yapılar kaldırıldı. Fabrikanın simgesi haline gelen dev baca ise güçlendirilerek koruma altına alındı. Yaklaşık 23 bin 250 metrekarelik açık alanda gerçekleştirilen çalışmalarda eski sanayi yapıları yeni işlevlere kavuşturuldu.Eski depo ve üretim alanları sergi, atölye ve kültürel etkinliklerde kullanılabilecek mekanlara dönüştürüldü. Fabrikanın geçmişinde gaz depolamak amacıyla kullanılan gazometrenin izi de alanda farklı malzemelerle görünür hale getirildi. Restorasyonun ardından Tarihi Havagazı Fabrikası 2008 yılının sonunda yeniden hizmete açıldı.

FABRİKADAN KÜLTÜR VE SANAT MERKEZİNE

Bir zamanlar İzmir’in sokaklarını aydınlatmak için çalışan fabrika bugün bambaşka bir işleve sahip.Tarihi yapı günümüzde konserlerden sergilere, festivallerden toplantılara kadar çok sayıda etkinliğe ev sahipliği yapan Tarihi Havagazı Fabrikası Kültür Merkezi olarak kullanılıyor.

2026 yılında yapının tarihine yeni bir gelişme daha eklendi. Tarihi Havagazı Fabrikası, Tarihi Asansör ve APİKAM ile birlikte Avrupa Endüstriyel Miras Rotası’na (ERIH) kabul edildi. Böylece İzmir’in sanayi geçmişinin önemli yapılarından biri uluslararası endüstriyel miras ağına dahil oldu.

Aynı yıl Tarihi Havagazı Fabrikası bünyesinde Dijital Deneyim Merkezi de hizmete açıldı. Böylece yaklaşık bir buçuk asır önce dönemin yeni teknolojisiyle İzmir’i aydınlatmak için kurulan alan, bugün yeniden teknoloji, kültür ve üretimle ilişkilendirilen bir merkez haline geldi.

1862’de başlayan hikâyesi boyunca İzmir’in sanayileşmesine, elektrikle tanışmasına ve kent yaşamındaki büyük dönüşümlere tanıklık eden Tarihi Havagazı Fabrikası, bugün hâlâ Alsancak’taki dev bacasıyla geçmişin izlerini taşıyor.

Bir zamanlar binlerce sokak fenerinin yanmasını sağlayan tesis, bugün İzmir’in kültür ve sanat hayatını aydınlatmaya devam ediyor.