Borçlunun alacaklısını zarara uğratmak için en çok başvurduğu yollardan biri mal kaçırmaktır. Alacaklıyı koruyarak borçlunun mal kaçırmasının önüne geçebilmenin yollarından biri de ihtiyati hacizdir. İhtiyati haczin amacı, kötü niyetli borçluların mal kaçırarak alacaklıları zarara uğratmasının önüne geçebilmektir. Alacaklıda, borçlunun borcun zamanı geldiğinde borcunu ödemeyeceği konusunda ciddi şüphelerin doğması halinde ihtiyati haciz yoluyla, dava veya icra takibi açmadan hızlı bir şekilde borçlunun mallarına el koyulabilir. İhtiyati haciz ile birlikte, borçlunun mallarını üçüncü kişilere devretmesi engellenmiş olur.
Bir para alacağının zamanında ödenmesinin garanti altına alınması amacıyla, mahkeme kararı ile borçlunun mallarına önceden, geçici olarak el konulması olarak ifade edilebilecek ihtiyati haciz müessesesi İcra ve İflas Kanununun 257 ve 268. maddeleri arasında düzenlenmiştir.
İİK m. 257’ye göre, ihtiyati haciz istenebilmesi için vadesi gelmiş ve rehinle temin edilmemiş bir para borcunun söz konusu olması gerekir. Yani para alacağı dışındaki alacaklar veya rehinle güvence altına alınmış alacaklar için ihtiyati haciz yoluna başvurulamaz. İhtiyati haciz vadesi gelmiş ve rehinle temin edilmemiş para alacaklarını güvence altına almak için öngörülmüştür. Bunun yanı sıra istisnai olarak vadesi gelmemiş alacaklar için de ihtiyati haciz istenebilir. Bu istisnai haller; borçlunun belirli bir yerleşim yerinin olmaması veya borçlunun taahhütlerinden kurtulmak amacıyla mallarını gizlemeye, kaçırmaya hazırlandığı ya da borçlunun kendisinin kaçtığı veya kaçmaya hazırlandığı hallerdir. Yine borçlu mal kaçırma amacıyla alacaklının haklarına halel getirecek hileli davranışlarda bulunduğu takdirde de alacaklının ihtiyati haciz isteyebilme hakkı doğar.
İhtiyati haciz, bir dilekçeyle borcun niteliğine göre asliye hukuk veya asliye ticaret mahkemesinden istenir. Alacaklının ihtiyatı haciz isteyebilmesi için, alacağı ve ihtiyati haciz sebeplerinin varlığı hakkındaki delillerini mahkemeye sunması zorunludur. Alacaklı, yetkili mahkemeden uygun bir dilekçe ile doğmuş veya doğmamış alacağına istinaden ihtiyati haciz talep eder ve mahkeme bu talebi kabul ederse alacaklının yüzde 10 ila yüzde 15 arasında değişen bir teminat yatırmasına karar verilir. Alacağın bir ilama dayanması halinde ihtiyati haciz kararı için alacaklının teminat göstermesi aranmaz. Alacağın ilam niteliğinde bir belgeye dayanması halinde ise teminat yatırılıp yatırılmayacağını mahkeme takdir eder.
Mahkeme ihtiyati haciz istemi üzerine dilerse tarafları dinleyerek dilerse dosya üzerinden ihtiyati haciz kararı verebilir. Alacaklı, mahkemenin ihtiyati haciz kararı verdiği tarihten itibaren on gün içinde mahkemenin yargı çevresindeki bir icra dairesinden ihtiyati haciz kararının yerine getirilmesini istemek zorundadır. Aksi takdirde verilen ihtiyati haciz kararı kendiliğinden ortadan kalkar.
Alacaklı ihtiyati haciz talebinde haksız çıkarsa duruma göre borçlunun veya üçüncü kişinin uğradığı zararları tazmin etmekle yükümlüdür.
Mahkemenin ihtiyati tedbir kararını reddetmesi halinde istinaf yoluna başvurulabilir. Hakkında ihtiyati haciz kararı verilen borçlu da bu karara karşı istinaf yoluna başvurabilir. İstinaf mahkemeleri ihtiyati haciz kararlarını öncelikle inceler. İstinaf mahkemesinin ihtiyati hacze ilişkin verdiği kararlar kesindir. Yani istinaf mahkemesinin ihtiyati haczin kabulü veya reddine ilişkin kararları aleyhine temyiz kanun yoluna başvurulamaz.