İneklerde suni tohumlama dünyanın birçok ülkesinde, özellikle hayvancılığı gelişmiş ülkelerde, yaygın olarak kullanılan bir üreme metodudur. Üstün genetik karakterler taşıyan boğalardan daha geniş bir şekilde yararlanmayı sağlar.
Suni tonlama ineklerde verim yükseltme ve vücut yapısını düzeltme amacıyla kullanılır. Bir başka yararı da riskleri ortadan kaldırmaktır. Doğal aşım ile bulaşabilecek, resesif (recessive,çekinik) genlerle aktarılabilecek ve vücut yapısındaki hatalar sonucunda ortaya çıkabilecek hastalıklar suni tohumlama ile önlenebilir. Bu sebeple ineklerde suni tohumlama koruyucu hekimliktir.
Ülkemizde ırk ıslahının yanı sıra birçok sorunu önleyeceği için suni tohumlamanın yaygınlaşması gerekir.
Boğa atlatma yani doğal aşım ile bulaşma ve yayılma riski olan tüberküloz, bruselloz, paratüberküloz, leptospiroz, BVD-MD, IBR-IPV, leucosis (löykoz), mavi dil hastalığı, tritrikomoniasis ve kampilobakter fetus enfeksiyonları suni tohumlama ile önlenebilir. Bunlardan bazıları, leptospiroz, bruselloz ve tüberküloz, zoonotik hastalıklar olduğundan yani insanlara bulaşma riski taşıdıklarından suni tohumlama aynı zamanda halk sağlığı (tek sağlık) yönünden de yararlıdır.
Resesif (çekinik)genler yalnız başlarındayken sorun çıkarmazlar. Ancak iki resesif gen bir araya gelirse genetik sorunlar, doğuştan anormal buzağılar ortaya çıkar.
Bazılarını hatırlayalım; CVM, BLAD, dwarfism(cücelik), zikzak hastalığı, SMA (spinal muscular atrophy), çarpık ayaklılık, rekto vajinal daralma, katır tırnaklılık, DUMPS, citrullinemia, spastik paresis, SHT (simmental ırkında doğuştan pıhtılaşmama sorunu.
Bu genetik hastalık ve bozukluklar ile ilgili kısa bilgiler verelim;
CVM bir omurga sorunudur. Embriyonik ölümlere, yavru atma, anormal yapıda buzağı doğumuna yol açar. BLAD holstein ırkında çok görülen resesif genlerden biridir. İkisi bir araya geldiğinde kandaki akyuvarların bakteriler üzerindeki etkisi azalmakta, buzağılar erken yaşlarda ölmektedir. Zikzak hastalığı Brown Swiss ırkında bulunan bir resesif gen ile oluşturulur. Buzağılar genel olarak bir yaşından önce ölürler. Çarpık ayaklılık jersey ırkına ait bir sorundur. Buzağı ayakta duramaz. Ayakları çapraz ya da dolaşık olarak doğar. Çoğunlukla ölü doğum söz konusudur. Katır tırnaklılıkta iki yerine tek tırnak mevcuttur. Holstein ırkında görülen bir genetik bozukluktur. DUMPS ve citrullinemia enzim noksanlıklarıyla ortaya çıkan genetik bozukluklardır. SHT Simmental ırkına özel, doğuştan pıhtılaşmama sorunudur. SMA (Spinal Muscular Atrophy)Brown Swiss ırkında görülen bir kas hastalığıdır. Bazen Holstein ve Danimarka Kırmızısı ırklarda da görülür. Spastik parezis felç ile ortaya çıkar. Holstein bazen de angus ırkında görülür. Artık modern DNA testleri ile bu resesif genler belirlenmektedir. Böylece genetik riskler ortadan kaldırılmıştır.
Sayılan genetik hastalıklar suni tohumlama boğalarında bulunmaz. Uzun yıllar üzerinde çalışıldıktan sonra ineklerin gen haritası çıkarılmış ve genomik testler ile bu resesif genleri taşıyan boğalar kullanım dışı bırakılmıştır. Her boğa adayı 2006 yılından beri genomik derslerden geçirilmektedir. Artık adı geçen resesif genler kesinlikle suni tohumlama boğalarında bulunmamaktadır. Böylece boğalardan geçen genetik bozukluk ve hastalıklardan suni tohumlama yoluyla korunmak mümkün olmuştur.
Bazı vücut yapıları sadece boğa tarafından düzeltilebilir. İleriki nesillerde kalça eğimi, kalça genişliği, ayak açısı, meme başı uzunluğu, meme lobu orta bağlantısı(ligament), meme derinliği (meme lobunun dize olan uzaklığı) gibi vücut yapısı ile ilgili karakterler uygun boğaların seçimi ile düzeltilebilir. Böylece güç doğum, rahim temizliği, döl verimi, ayak hastalıkları ve mastitis ile ilgili yatkınlıklar önlenebilir. Dayanıklılık arttırılabilir.
Suni tohumlamanın bilinen en belirgin koruyucu hekimliği zaten yıllar içerisinde ortaya konulmuştur. Düve tohumu ya da kolay doğum özelliği belirlenmiş boğa tohumları artık bilinçli olarak kullanılmaya başlanmıştır. Sağrı eğimi rahim temizliği ve döl tutma ile yakından ilgilidir. Hatalı sağrı eğimi metritise (rahim yangısı) yatkınlık oluşturur. Basış hataları ayak hastalıklarına, meme arka ligamentinin gevşekliği, meme başlarının uzun olması mastitise yatkınlık yaratır. Bu fiziksel yapılar suni tohumlama ile düzeltilebilir. Böylece sonraki nesillerde vücut yapısı düzgün inekler elde edilmek suretiyle koruyucu hekimlik yapılmış olur. Artık genomik testler sonucunda boğa kataloglarında sağlık puanları belirtilmektedir. Doğru boğa Seçimi ile mastitisin, metabolik hastalıkların en az seviyeye indirilmesi sağlanabilir. Bu da bir koruyucu hekimliktir. Yine kataloglarda uzun ömürlülük (longevity) puanları yazılıdır. Hangi boğaların kızları sürüde daha uzun süre kalmaktadır? Bu puan sayesinde onu da biliyoruz.
Suni tohumlamadan verim artışı yönünden yararlanabileceğimiz gibi yukarıda sayılan koruyucu hekimlik olanaklarından da yararlanabiliriz.