Hekimlik hayatım boyunca bazı hastalıkların toplum tarafından gereğinden fazla hafife alındığını gördüm. Zona da bunlardan biri. Pek çok insan onu, “Vücudun bir tarafında birkaç kabarcık çıkıyor, biraz ağrıyor, sonra geçiyor” diye düşünüyor. Oysa zona yalnızca bir deri hastalığı değil; sinir sistemini tutabiliyor, aylarca hatta yıllarca süren ağrı bırakabiliyor, gözü, kulağı ve beyni etkileyebiliyor. Üstelik büyük ölçüde önlenebiliyor.
Zona, çocukluk çağında suçiçeğine neden olan Varicella-Zoster Virüsü’nün (VZV) yeniden aktifleşmesiyle ortaya çıkıyor. Suçiçeği geçirildikten sonra virüs vücuttan tamamen temizlenmiyor; sinir köklerindeki ganglionlarda yıllarca sessiz kalabiliyor. Yaşlanma veya bağışıklık sisteminin zayıflamasıyla hücresel bağışıklık azalınca yeniden aktifleşiyor.
3 Eylül 2026’da Nature Reviews Disease Primers dergisinde yayımlanan kapsamlı derleme, VZV’nin dünya nüfusunun yüzde 90’ından fazlasını enfekte ettiğini ve sinir sisteminde yaşam boyu latent kalabildiğini vurguluyor.
Genellikle önce yanma, batma, iğnelenme ya da elektrik çarpması şeklinde ağrı başlıyor. Birkaç gün sonra aynı sinirin dağılımında, çoğunlukla vücudun tek tarafında su dolu kabarcıklar görülüyor. Ancak her zona döküntü yapmak zorunda değil. “Zoster sine herpete” adı verilen tabloda sinir dokusu etkileniyor, fakat klasik deri bulguları ortaya çıkmıyor. Bu durumda açıklanamayan tek taraflı ağrılar veya nörolojik bulgular görülebiliyor. VZV reaktivasyonu nadiren vaskülopati, kraniyal nöropati, omurilik tutulumu, ensefalit ve başka organ komplikasyonlarıyla da ilişkilendirilebiliyor.
Zonanın en önemli komplikasyonlarından biri postherpetik nevralji. Döküntüler iyileşse bile sinir hasarı devam edebiliyor; giysinin cilde değmesi bile dayanılmaz hale gelebiliyor. Ağrı aylarca, hatta yıllarca sürebiliyor. CDC verilerine göre zona geçirenlerin yaklaşık yüzde 10-18’inde bu tablo gelişiyor ve risk yaş ilerledikçe artıyor.
Yüz bölgesindeki zona ayrıca göz ve kulak açısından ciddi sonuçlar doğurabiliyor. Herpes zoster oftalmikus, görme kaybına kadar ilerleyebilen göz komplikasyonlarına yol açabiliyor. Kulak çevresindeki tutulum ise işitme sorunları, vertigo ve yüz felciyle seyreden Ramsay Hunt sendromuna neden olabiliyor.
“Bir kez zona geçirdim, bir daha olmam” düşüncesi de doğru değil. Zona tekrarlayabiliyor. Bu nedenle daha önce zona geçirmiş olmak, uygun yaş ve risk grubundaki kişilerin aşılanmasına engel oluşturmuyor.
Yaş en önemli risk faktörü. Özellikle 50 yaşından sonra zona ve komplikasyonları belirgin biçimde artıyor. Kanserler, lösemi ve lenfomalar, HIV enfeksiyonu, organ veya kök hücre nakilleri ve bağışıklığı baskılayan ilaçlar da riski yükseltiyor.
Bugün canlı virüs içermeyen rekombinant zona aşısı bulunuyor. Aşı, VZV’nin glikoprotein E adlı parçasına karşı güçlü bir bağışıklık yanıtı oluşturuyor. CDC, bağışıklık sistemi normal olan 50 yaş ve üzerindeki erişkinlere iki doz aşı öneriyor; dozlar genellikle 2-6 ay arayla uygulanıyor. Hastalık veya tedavi nedeniyle bağışıklığı baskılanmış 19 yaş ve üzerindeki kişilerde de iki doz öneriliyor; bazı durumlarda ikinci doz 1-2 ay sonra yapılabiliyor. EMA ruhsat bilgisine göre zona açısından artmış risk taşıyan 18 yaş ve üzerindeki erişkinlerde de kullanım mümkün. Kişinin yaşı, hastalıkları ve ilaçları hekim tarafından değerlendiriliyor.
Aşının etkinliği güçlü. Sağlıklı bağışıklık sistemine sahip 50 yaş üzerindeki kişilerde zona ve postherpetik nevraljiyi önlemede yüzde 90’ın üzerinde etkililik gösteriliyor. 2025’te yayımlanan ZOE-LTFU çalışmasında koruyuculuğun 11 yıla kadar sürdüğü bildiriliyor. Tüm takip dönemi değerlendirildiğinde zona karşısındaki etkinlik yaklaşık yüzde 87,7; 11’inci yıldaki koruyuculuk ise yaklaşık yüzde 82 olarak hesaplanıyor.
Son yıllarda aşının başka hastalıklarla ilişkisi de araştırılıyor. 2025’te Nature dergisinde yayımlanan Galler çalışmasında zona aşısına uygun hale gelmenin, yedi yıllık takipte yeni demans tanısı olasılığının daha düşük olmasıyla ilişkili bulunduğu görülüyor; gerçekten aşı olanlarda relatif azalma yaklaşık yüzde 20 olarak hesaplanıyor.
2026’da Nature Communications’ta yayımlanan bir başka çalışmada iki doz rekombinant zona aşısı olan 65 yaş üzerindeki kişilerde demans riski daha düşük bulunuyor. Ancak bu tür gözlemsel çalışmalarda aşı olan kişilerin genel olarak sağlıklarına daha fazla dikkat etmesi gibi “healthy vaccinee bias” etkileri olabiliyor. Araştırmacılar bu etkiyi azaltmaya çalışsa da zona aşısını bugün “demansı önleyen aşı” olarak tanımlamak için kontrollü çalışmalara ihtiyaç duyuluyor.
Kalp-damar hastalıklarıyla ilgili veriler de umut verici. 26 Ağustos 2026’da Nature Medicine’da yayımlanan araştırmada 60 yaş ve üzerindeki kişilerde rekombinant zona aşısı, yedi yıllık takipte toplam kardiyovasküler yükte yaklaşık yüzde 9’luk azalmayla ilişkilendiriliyor. İskemik kalp hastalığında yaklaşık yüzde 10, kalp yetmezliğinde yüzde 12 azalma görülüyor. Ancak bunlar da gözlemsel bulgular; kesin neden-sonuç ilişkisi için klinik araştırmalar gerekiyor.
Dolayısıyla bugün zona aşısını demansı veya kalp krizini kesin olarak önleyen bir aşı gibi sunamayız. Aşının kanıtlanmış temel yararı, zonayı ve postherpetik nevraljiyi büyük ölçüde önlemesi. Demans ve kalp-damar hastalıklarıyla ilgili sonuçlar ise gelecekte daha geniş koruyucu etkiler olabileceğini düşündüren, ancak henüz kesinleşmemiş bilimsel bulgular.
Aşının en sık yan etkileri enjeksiyon yerinde ağrı, kızarıklık ve şişlik; yorgunluk, kas ağrısı, baş ağrısı, titreme, ateş ve mide-bağırsak yakınmaları. Genellikle 2-3 gün içinde geçiyor. Aşı bileşenlerinden birine karşı ciddi anafilaksi öyküsü olanlarda uygulanmıyor. Akut zona atağı sırasında tedavi amacıyla yapılmıyor; atak sonrasında değerlendiriliyor. Gebelikte ise yeterli veri bulunmadığından aşılama genellikle erteleniyor.
Benim okuyucularıma mesajım basit:
50 yaşınızı geçtiyseniz zona aşısını ertelemeyin.
Daha genç olmanıza rağmen bağışıklık sisteminizi baskılayan bir hastalığınız veya tedaviniz varsa hekiminizle konuşun.
Daha önce zona geçirdiyseniz yeniden hastalanamayacağınızı düşünmeyin.
Zona, birkaç kabarcıktan ibaret değil. Sinir ağrısı yıllarca sürebiliyor; göz, kulak ve sinir sistemi etkilenebiliyor. Buna karşı elimizde etkili bir aşı bulunuyor.
Tıbbın en güçlü tarafı yalnızca hastalandıktan sonra tedavi etmek değil, hastalığı ortaya çıkmadan önlemek. Zona aşısına da bu gözle bakıyorum:
Tedavi etmekten önce korumak.
KAYNAKLAR
1. Andrew N. Bubak, Charlotte Warren-Gash, Cristina Tommasi, Judith Breuer, Ravi Mahalingam, Padma Srikanth, Maria A. Nagel ve çalışma arkadaşları. “Varicella zoster virus infection.” Nature Reviews Disease Primers, 3 Eylül 2026. DOI: 10.1038/s41572-026-00735-5.
2. Centers for Disease Control and Prevention (CDC). Shingles Vaccination / Recombinant Zoster Vaccine güncel aşılama önerileri.
3. Centers for Disease Control and Prevention (CDC). Clinical Features of Shingles ve Clinical Overview of Shingles.
4. European Medicines Agency (EMA). Shingrix – European Public Assessment Report ve güncel ürün bilgisi. Son güncelleme: 23 Mart 2026.
5. Ana Strezova, Javier Díez Domingo, Anthony L. Cunningham ve Zoster-049 Study Group. “Final analysis of the ZOE-LTFU trial to 11 years post-vaccination: efficacy of the adjuvanted recombinant zoster vaccine against herpes zoster and related complications.” eClinicalMedicine, 2025. DOI: 10.1016/j.eclinm.2025.103241.
6. Markus Eyting, Min Xie, Felix Michalik, Simon Heß, Seunghun Chung, Pascal Geldsetzer ve çalışma arkadaşları. “A natural experiment on the effect of herpes zoster vaccination on dementia.” Nature, 2025. DOI: 10.1038/s41586-025-08800-x.
7. Emily Rayens, Lina S. Sy, Lei Qian, Bradley K. Ackerson, Julia Tubert, Yi Luo, Punam P. Modha, Hung Fu Tseng ve çalışma arkadaşları. “Recombinant zoster vaccine is associated with a reduced risk of dementia.” Nature Communications, 2026.
8. Fabiana Corsi-Zuelli, Fang Li, Rachel Upthegrove, John A. Todd, Betty Raman, Paul J. Harrison, Maxime Taquet ve çalışma arkadaşları. “Recombinant shingles vaccination and the risk of cardiovascular events.” Nature Medicine, 26 Ağustos 2026. DOI: 10.1038/s41591-026-04606-0.
9. Maxime Taquet, John A. Todd ve Paul J. Harrison. “Lower risk of dementia with AS01-adjuvanted vaccination against shingles and respiratory syncytial virus infections.” npj Vaccines, 2025.
10. Prof. Dr. Esin Davutoğlu Şenol. Gazi Üniversitesi Tıp Fakültesi Enfeksiyon Hastalıkları Anabilim Dalı.
11. Hilal Bardakcı. Bilim iletişimcisi, The Science Journalist.
12. Prof. Dr. Rüçhan Sertöz. Bilimle Sağlıklı Yaşam.