Kemeraltı’nın ana güzergâhını oluşturan Anafartalar Caddesi, her gün binlerce kişinin geçtiği İzmir’in en hareketli noktalarından biri. Konak’tan Basmane’ye uzanan tarihi caddenin adı ise Cumhuriyet tarihinin en önemli mücadelelerinden Anafartalar’a dayanıyor. Cadde bugünkü adını 1938 yılında aldı.

İzmir’in tarihi merkezi denildiğinde akla gelen ilk yerlerden Kemeraltı, yüzyıllardır ticaretin ve kent yaşamının kalbinin attığı bölgelerden biri. Çarşının içerisinden geçen Anafartalar Caddesi ise mağazaları, hanları, camileri, çeşmeleri ve ara sokaklarıyla bu tarihi dokunun ana omurgasını oluşturuyor.

Bugün Kemeraltı’nda alışveriş yapanların defalarca geçtiği caddenin yalnızca adı değil, kıvrımlı yapısı da İzmir’in geçmişinden önemli izler taşıyor. Anafartalar Caddesi’nin çizgisine yukarıdan bakıldığında dikkat çeken büyük kavisin arkasında, bugün artık var olmayan İzmir İç Limanı bulunuyor.

ANAFARTALAR ADI 1938 YILINDA VERİLDİ

Caddenin bugünkü isminin geçmişi Cumhuriyet’in ilk yıllarına uzanıyor. İzmir’in resmi kent rehberi Visit İzmir’de yer alan bilgilere göre cadde, 1938 yılında İzmir Belediye Meclisi tarafından alınan kararla “Anafartalar” adını aldı.

Anafartalar adı, Çanakkale Savaşları sırasında 1915 yılında gerçekleşen Anafartalar muharebelerini ve bu mücadelelerde önemli rol üstlenen Mustafa Kemal Atatürk’ü hatırlatıyor. Mustafa Kemal, Anafartalar Grubu Komutanlığı görevini üstlenmiş ve buradaki başarısıyla askeri kariyerinin en önemli dönemlerinden birini yaşamıştı.

Bu nedenle Anafartalar adı Türkiye’nin yakın tarihinde yalnızca coğrafi bir bölgeyi değil, Çanakkale Savaşları’nın ve Milli Mücadele’ye uzanan tarihsel sürecin simgelerinden birini ifade ediyor.

İzmir’de caddenin bu ismi alması ise ayrı bir tarihsel anlam taşıyor. Çünkü Anafartalar Caddesi’nin Mustafa Kemal Atatürk ile bağlantısı yalnızca isminden ibaret değil.

Visit İzmir’in aktardığı bilgilere göre Mustafa Kemal Paşa ve beraberindekiler, İzmir’in kurtuluşunun hemen ardından 10 Eylül 1922 tarihinde bu caddeden geçti. Böylece yıllar sonra Anafartalar adını alacak güzergâh, İzmir’in kurtuluş günlerinin de tanıklarından biri oldu.

CADDENİN KIVRIMI ESKİ İÇ LİMAN’IN İZİNİ TAŞIYOR

Anafartalar Caddesi’nin belki de en dikkat çekici özelliği düz bir hat yerine büyük bir kavis çizmesi. Bu şekil tesadüfen ortaya çıkmadı.

İzmir İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü’nün verdiği bilgilere göre Anafartalar Caddesi’nin oluşturduğu büyük kavis, geçmiş yüzyıllarda bölgede bulunan İç Liman’ın çevresini takip ediyor. Başka bir ifadeyle bugün Anafartalar Caddesi’nde yürüyenler, bir bakıma eski İzmir’in kıyı çizgisini takip ediyor.

Günümüzde Kemeraltı’nın bulunduğu bölgenin bir kısmı geçmişte denizle bağlantılıydı. İç Liman zaman içerisinde dolmaya başlayınca yeni yerleşim ve ticaret alanları ortaya çıktı. Limandan kazanılan bölgeler yeni yapılarla değerlendirilirken Kemeraltı’nın kent dokusu da şekillenmeye başladı.

Bu tarihsel dönüşüm Anafartalar Caddesi’nin bugünkü şeklini anlamayı da kolaylaştırıyor. Caddenin kavisli güzergâhı, modern İzmir’in altında kalan eski kıyı çizgisinin kent planındaki izlerinden biri olarak varlığını sürdürüyor.

Kemeraltı’nın adının ortaya çıkışı da bölgenin geçmişiyle bağlantılı. Çarşının bazı bölümleri geçmişte tonoz ve kiremitlerle örtülü durumdaydı. Kültür ve Turizm Bakanlığı kayıtlarına göre “Kemeraltı” adı da çarşının bu kapalı bölümünden geliyor.

TARİHİ YAPILAR CADDENİN ÇEVRESİNDE YÜKSELİYOR

Anafartalar Caddesi yalnızca geçmişteki İç Liman’ın izini taşımasıyla değil, çevresindeki tarihi yapılarla da İzmir’in kent hafızasının önemli parçalarından biri.

Caddenin Kemeraltı bölümünde tarihi camiler, hanlar, çeşmeler, sebiller, eski ticarethaneler ve çarşılar bulunuyor. Bu yapıların bir bölümü yüzlerce yıldır aynı bölgede varlığını sürdürüyor.

Bunlardan biri Kemeraltı Camii. İzmir İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü kayıtlarına göre Anafartalar Caddesi üzerindeki cami, Yusuf Çamazade Ahmet Ağa tarafından 1671 yılında yaptırıldı.

Başdurak Camii de Anafartalar Caddesi’nin tarihi yapılarından biri. Anafartalar Caddesi ile 863 Sokak’ın birleştiği noktada bulunan yapının geçmişi 17. yüzyıla kadar uzanıyor. Evliya Çelebi’nin Seyahatname’sinde yer alan bilgilere göre caminin girişinde yapının 1652 yılında tahıl tüccarı Hacı Hüseyin tarafından yaptırıldığını belirten bir kitabe bulunuyordu.

Caddenin bir başka önemli tarihi eseri ise Dönertaş Sebili. Anafartalar Caddesi ile 945 Sokak’ın kesiştiği noktadaki yapı 1814 yılında Osmanzade Seyit İbrahim Rahmi Efendi tarafından yaptırıldı. Yapıya “Dönertaş” adının verilmesinin nedeni ise köşesinde bulunan ve dönebilen mermer sütun.

Bu yapılar, Anafartalar Caddesi’nin yalnızca bir alışveriş güzergâhı olmadığını, Osmanlı döneminden Cumhuriyet’e uzanan çok katmanlı bir kent dokusunu taşıdığını ortaya koyuyor.

KONAK’TAN BASMANE’YE UZANAN KENT HAFIZASI

Anafartalar Caddesi’nin çevresi Osmanlı’nın son dönemlerinde Hükümet, Kemeraltı, Balcılar, Ali Paşa, Keçeciler ve Tilkilik Çarşısı gibi farklı bölümlerden oluşuyordu. Cadde bugün de bir ucunda Konak, diğer tarafında Basmane ile İzmir’in tarihi merkezinin en önemli güzergâhlarından birini oluşturuyor.

Yüzyıllar boyunca ticaret yapan esnafa, kente gelen yolculara ve İzmir’in gündelik yaşamına tanıklık eden cadde, değişen kent yapısına rağmen ticari canlılığını büyük ölçüde korudu.

Bugün Anafartalar Caddesi’nde yürürken görülen kalabalığın ve dükkânların arkasında ise çok daha eski bir İzmir bulunuyor. Caddenin kıvrımı eski İç Liman’ın kıyısını, çevresindeki cami ve çeşmeler Osmanlı dönemini, “Anafartalar” adı ise Çanakkale Savaşları’nı ve Mustafa Kemal Atatürk’ü hatırlatıyor.

1938 yılında verilen ismiyle günümüze ulaşan Anafartalar Caddesi, bu yönüyle yalnızca Kemeraltı’nın ana alışveriş güzergâhlarından biri değil, İzmir’in farklı dönemlerini aynı cadde üzerinde buluşturan kent hafızasının önemli parçalarından biri olmayı sürdürüyor.