Burdur’un Yeşilova ilçesinde bulunan Salda Gölü, Türkiye’nin en dikkat çekici doğal alanlarından biri. Beyaz kıyıları ve turkuaz tonlarındaki suyuyla sık sık tropikal bölgelerle karşılaştırılan gölün bilim dünyasındaki ünü ise çok daha uzak bir noktaya, Mars’a kadar uzanıyor.
NASA’nın araştırmalarına göre Salda Gölü ile Mars’taki Jezero Krateri arasında mineral yapısı ve jeolojik oluşumlar açısından önemli benzerlikler bulunuyor. Bu nedenle Salda, NASA’nın Mars 2020 görevi öncesinde Jezero’nun geçmişini anlamaya yardımcı olan Dünya’daki önemli analog alanlardan biri oldu.
SALDA İLE MARS ARASINDAKİ BENZERLİK NEREDEN GELİYOR?
Salda Gölü’nün Mars’a benzetilmesinin temel nedeni görüntüsünden çok jeolojik ve mineralojik özellikleri.
Mars’taki yaklaşık 45 kilometre genişliğindeki Jezero Krateri’nin milyarlarca yıl önce bir göle ev sahipliği yaptığı düşünülüyor. Kraterde eski bir nehir deltası ve karbonat mineralleri tespit edildi. Salda’da da karbonat bakımından zengin kıyılar ve akarsuların taşıdığı malzemelerin biriktiği benzer çökelme alanları bulunuyor.
NASA, Salda’yı Dünya üzerinde Jezero’dakilere benzer karbonat minerallerini ve çökelme özelliklerini bir arada barındıran bilinen önemli örneklerden biri olarak tanımlıyor.
BEYAZ KUMSALLARIN SIRRI: HİDROMANYEZİT
Salda’nın en karakteristik özelliklerinden biri gölün çevresindeki parlak beyaz kıyılar. Ancak bu beyazlığın ardında sıradan bir kum yapısından farklı bir oluşum bulunuyor.
NASA’nın araştırmalarına göre kıyılardaki açık renkli tortular büyük ölçüde hidromanyezit adı verilen magnezyum bakımından zengin karbonat mineraliyle ilişkili. Jezero Krateri’nde de yörüngeden yapılan gözlemlerde karbonat mineralleri tespit edildi.
İki bölgenin mineral yapısındaki bu benzerlik, Salda’yı Mars araştırmaları açısından değerli hale getiren temel özelliklerden biri.
MİKROORGANİZMALARIN OLUŞTURDUĞU YAPILAR DİKKAT ÇEKİYOR
Salda’yı bilim insanları için daha da ilginç hale getiren oluşumlar ise mikrobiyalitler.
Bunlar mikroorganizmaların faaliyetlerinin katkısıyla meydana gelen kaya benzeri mineral yapılar. NASA, Salda çevresindeki hidromanyezit tortularının, mikrobiyal toplulukların oluşumuna katkıda bulunduğu mikrobiyalitlerden aşınarak taşınmış olabileceğini belirtiyor.
BU YAPILARIN ÖNEMİ MARS’TA YAŞAM ARAYIŞIYLA DOĞRUDAN BAĞLANTILI.
Mikrobiyalitler Dünya’nın çok eski dönemlerindeki mikrobiyal yaşamın izlerini koruyabilen oluşumlar arasında yer alıyor. Bu nedenle bilim insanları, Jezero’da benzer yapıların korunmuş olması halinde Mars’ın geçmişinde yaşam bulunup bulunmadığına ilişkin önemli ipuçları elde edilebileceğini düşünüyor.
NASA BİLİM İNSANLARI SALDA’YA GELDİ
Salda ile Mars arasındaki bağlantı yalnızca uydu görüntülerinin karşılaştırılmasına dayanmıyor.
Purdue Üniversitesi’nden gezegen bilimci ve Perseverance bilim ekibi üyesi Briony Horgan ile araştırmacılar, İstanbul Teknik Üniversitesi’nden bilim insanlarıyla birlikte 2019 yılında Salda Gölü çevresinde saha çalışmaları gerçekleştirdi.
Araştırmacılar kıyıları, tortuları, deltaları ve mikrobiyalitleri inceleyerek Jezero Krateri’nde karşılaşılabilecek jeolojik yapıların Dünya’daki benzerlerini anlamaya çalıştı.
Salda’da yapılan çalışmalar, Perseverance’ın Mars’ta hangi bölgeleri ve kayaçları incelemesinin yaşam izleri arayışı açısından daha umut verici olabileceğine ilişkin araştırmalara da katkı sağladı.
JEZERO KRATERİ’NDE BİR ZAMANLAR GÖL VARDI
Salda ile karşılaştırılan Jezero bugün son derece kurak bir Mars krateri. Ancak yaklaşık 3,5 milyar yıl önce burada bir göl ve göle su taşıyan nehir sisteminin bulunduğuna ilişkin güçlü jeolojik kanıtlar var.
NASA’nın Perseverance aracı da özellikle bu nedenle 2021 yılında Jezero Krateri’ne indirildi. Araç, Mars’ın geçmişte yaşama elverişli koşullara sahip olup olmadığını araştırıyor ve olası eski mikrobiyal yaşam izlerini taşıyabilecek kayaçları inceliyor.
Salda ise bilim insanlarına, suyun bulunduğu benzer bir ortamda karbonatların, deltaların ve mikrobiyal yapıların nasıl oluşabileceğini Dünya üzerinde inceleme fırsatı sundu.
SALDA, MARS’IN BUGÜNKÜ HALİNE Mİ BENZİYOR?
Burada sık yapılan bir yanlış anlaşılmayı da ayırmak gerekiyor. Salda Gölü, Mars’ın bugün gördüğümüz kurak ve kızıl yüzeyine benzediği için “Mars’ın Dünya’daki hali” olarak görülmüyor.
Bilimsel benzetme özellikle Jezero Krateri’nin milyarlarca yıl önce göl olduğu düşünülen dönemine dayanıyor.
NASA’dan gezegen bilimci Briony Horgan da Salda kıyısında bulunmanın, antik Jezero Gölü’nün kıyısında durmanın nasıl bir deneyim olabileceğine ilişkin fikir verdiğini ifade ediyor.
MARS’TAKİ YAŞAMIN İZLERİNİ SALDA MI GÖSTERECEK?
Salda’da yaşam bulunması elbette Mars’ta da yaşam olduğu anlamına gelmiyor. Ancak göldeki mikrobiyalitler ve karbonat oluşumları bilim insanlarına çok önemli bir karşılaştırma imkânı sağlıyor.
Çünkü karbonatlar, oluştukları çevredeki organik maddeleri ve mikrobiyal yaşam belirtilerini koruma açısından değerli mineraller olabiliyor. Bu nedenle Jezero'daki karbonatlı kayaçlar da Mars’ın geçmiş yaşam potansiyelini araştırırken önemli hedefler arasında bulunuyor.
Salda Gölü’nün bilimsel önemi de tam olarak burada ortaya çıkıyor. Türkiye’nin güneybatısındaki bu göl, yalnızca beyaz kıyıları ve turkuaz suyuyla dikkat çeken bir doğa harikası değil; yaklaşık 3,5 milyar yıl önce Mars’ta var olduğu düşünülen bir göl ortamını anlamaya yardımcı olan Dünya’daki doğal laboratuvarlardan biri.
Bu nedenle Salda’ya bakarken aslında bilim insanlarının peşinde olduğu çok daha büyük bir sorunun izlerini görmek mümkün: Mars’ta bir zamanlar yaşam var mıydı?