Bugün mağazaları, kahvecileri, kuyumcuları ve dar sokaklarıyla İzmir’in en hareketli noktalarından biri olan Kemeraltı, birkaç yüzyıl önce bambaşka bir manzaraya sahipti. Limana ulaşan gemiler, Anadolu’nun içlerinden gelen deve kervanları ve dünyanın farklı noktalarından İzmir’e gelen tüccarlar bu bölgede buluşuyordu.

Bu ticaret ağının merkezinde ise hanlar vardı. Kızlarağası, Çakaloğlu, Abacıoğlu ve Mirkelamoğlu gibi bugün hâlâ izlerini görebildiğimiz yapıların yanı sıra zaman içerisinde ortadan kaybolan çok sayıda han Kemeraltı’nın sokaklarını dolduruyordu.

Kemeraltı’nın olduğu yerde bir zamanlar liman vardı

Kemeraltı’nın hanlarla dolmasının en önemli nedenlerinden biri bölgenin denizle ilişkisiydi. İzmir Büyükşehir Belediyesinin aktardığı tarihsel bilgilere göre eski liman, Hisar Camii’nin bulunduğu bölgeye kadar uzanıyordu. Limanın kıyısında yabancı tüccarların dükkânları, iç kesimlerinde ise kervansaraylar bulunuyordu.

İpek Yolu'nu takip ederek deve kervanlarıyla İzmir'e getirilen mallar bu hanlara indiriliyor, ardından liman üzerinden gemilere yüklenerek başka coğrafyalara gönderiliyordu. Böylece Kemeraltı, kara ve deniz ticaretinin kesiştiği önemli bir merkez haline gelmişti.

17. yüzyılın ikinci yarısından itibaren kıyının doldurulmasıyla yeni ticaret ve yerleşim alanları oluşmaya başladı. Bugünkü Anafartalar Caddesi'nin hattı da eski kıyı çizgisinin önemli izlerinden biri olarak kabul ediliyor.

Hanlarda kimler kalıyordu?

Bugün “han” denildiğinde akla çoğunlukla içerisinde dükkânların bulunduğu tarihi yapılar geliyor. Oysa Osmanlı döneminde Kemeraltı’nın hanları aynı anda konaklama, depolama ve ticaret merkezi işlevi görüyordu.

Bunun en iyi örneklerinden biri Kızlarağası Hanı'ydı. Kervanlarla gelen mallar zemin katta boşaltılıyor, satılacak veya ihraç edilecek ürünler ayrılıyor ve mahzenlerde saklanıyordu. Deve, at, katır ve eşek gibi yük hayvanları da hanın avlusunda geceleyebiliyordu.

Tüccarlar ve yolcular ise üst kattaki odalarda kalıyordu. Odalarda ocaklar ve nişler bulunuyor; dönemin şartlarına uygun olarak yer döşekleri, testiler, kandiller ve çeşitli günlük kullanım eşyaları yer alıyordu. Akşam olduğunda hanın büyük kapıları kapatılıyor, sabah olduğunda ticaret yeniden başlıyordu.

Kızlarağası Hanı ticaretin kalbinde yer alıyordu

Kemeraltı’nın günümüze ulaşan en tanınmış yapılarından Kızlarağası Hanı, Hacı Beşir Ağa tarafından 1744 yılında yaptırıldı. Yapı o dönemde limanın hemen yakınında bulunuyordu.

Konumu sayesinde han kısa sürede İzmir ticaretinin önemli merkezlerinden birine dönüştü. Zemin katta mallar depolanıp satılırken üst katta konaklama yapılıyordu. İç avlu çevresindeki dükkânlarda yoğun pazarlıklar gerçekleşiyor, hanın belirli dönemlerde adeta bir ticaret borsası gibi çalıştığı belirtiliyor.

Kızlarağası Hanı ticari açıdan en parlak dönemlerinden birini 18. yüzyılın sonlarında yaşadı ve önemini 19. yüzyılın son çeyreğine kadar büyük ölçüde korudu. Ulaşım yöntemlerinin değişmesiyle hanlarda geceleme geleneği azaldı; yapı zamanla daha çok malların indirildiği ve depolandığı bir noktaya dönüştü.

Her hanın farklı bir hikâyesi vardı

Kemeraltı’nın tarihi yalnızca Kızlarağası Hanı’ndan ibaret değildi. Çarşının farklı noktalarında farklı dönemlerde inşa edilmiş onlarca han bulunuyordu.

18. yüzyılın başlarında yaptırıldığı tahmin edilen Abacıoğlu Hanı, Cumhuriyet'in ilk yıllarında sebze ve meyve hali olarak kullanıldı. Han aynı zamanda çevre ilçelere yolcu ve yük taşıyan motorlu araçların hareket noktalarından biri haline geldi.

Çakaloğlu Hanı ise üzerindeki çeşme ve sebilin kitabelerinden hareketle 1805-1806 yıllarına tarihleniyor. Dikdörtgen planlı yapının ortasındaki koridorun iki tarafında odalar sıralanıyordu.

Kemeraltı'ndaki Mirkelamoğlu Hanı da 18. yüzyılın sonlarında yapıldığı düşünülen yapılardan. İki katlı ve avlulu han, klasik Osmanlı şehir içi hanlarının İzmir'deki önemli örneklerinden biri olarak kabul ediliyor. Üst katında 21 oda bulunması, geçmişteki konaklama işlevinin ölçeğini de gözler önüne seriyor.

Bazı hanların bugün yalnızca isimleri kaldı

Kemeraltı’nın geçmişinde bugün sokaklarda karşılığı bulunmayan çok sayıda han da vardı. Belediye arşivlerindeki koruma planı çalışmalarında Küçük Laz Hanı, Büyük Laz Hanı, Alanyalı Han, Piyaleoğlu Hanı, Arap Hanı ve Hurmalı Han gibi yapılardan söz ediliyor.

Bazıları değişen kent dokusuyla tamamen ortadan kalktı. Örneğin Bey Hanı 1965 yılında yıkılarak yerine Havuzlu Bey Çarşısı yapıldı. Eşrefpaşa Hanı ile Batak Han ise 1955'te yıkıldı ve yerlerine pasajlar inşa edildi. Küçük ve Büyük Leblebici Hanların bulunduğu bölge de zamanla değişti; kaynaklara göre bu hanlardan Torbalı'ya araçlar kalkıyordu.

Bu dönüşüm, hanların yalnızca Osmanlı dönemindeki kervan ticaretinde değil, Cumhuriyet döneminin ilk yıllarındaki ulaşım sisteminde de rol oynadığını gösteriyor.

Develerden otobüslere uzanan bir ulaşım hikâyesi

Kemeraltı hanlarının belki de en ilginç hikâyelerinden biri ulaşım alışkanlıklarının değişiminde saklı.

Yüzyıllar boyunca Anadolu’dan gelen deve ve yük hayvanlarının uğrak noktası olan hanlar, motorlu taşıtların yaygınlaşmasıyla farklı bir işlev üstlendi. Bazı hanlardan çevre ilçelere yolcu ve yük taşıyan araçlar hareket etmeye başladı. Kemeraltı çevresinde oluşan ilk otobüs hareket noktaları daha sonra Basmane'ye, ardından Halkapınar'a ve son olarak Işıkkent'teki otogar bölgesine taşındı.

Böylece aynı sokaklar önce deve kervanlarını, daha sonra motorlu araçları ve otobüsleri gördü.

Kemeraltı’nın sessiz tanıkları

Bugün Kızlarağası Hanı restore edilmiş haliyle turistik çarşı olarak yaşamını sürdürüyor. El sanatları, halılar, kilimler, takılar ve hediyelik ürünlerin satıldığı dükkânların bulunduğu yapı, 1988-1993 yılları arasında gerçekleştirilen restorasyonun ardından yeniden kullanıma açıldı.

Ancak birkaç yüzyıl önce aynı avluda çok farklı bir hayat vardı. Uzun yolculuktan gelen tüccarlar odalarına çıkıyor, develer avluda dinleniyor, yükler mahzenlere taşınıyor ve malların fiyatları için pazarlıklar yapılıyordu.

Kemeraltı'nın bugün kalabalık sokaklarının arasında kalan hanlar, İzmir'in yalnızca mimari mirasını değil, kentin yüzyıllar boyunca Akdeniz ve Anadolu arasındaki ticaret ağında üstlendiği rolü de hatırlatıyor. Bir zamanlar tüccarların, yolcuların, hizmetkârların ve kervanların doldurduğu bu yapılar, İzmir'in ticaret hafızasının sessiz tanıkları olarak varlıklarını sürdürüyor.