Bazı seçim sonuçları yalnızca kimin kazandığını göstermez; kimlerin, ne kadar uzun süre kapının dışında tutulduğunu da hatırlatır.

Deb Haaland’ın 3 Kasım 2026’da New Mexico valiliğine seçilmesi böyle bir sonuç. Laguna Pueblo halkından Haaland, Amerika Birleşik Devletleri tarihinde valiliğe seçilen ilk Amerikan Yerlisi kadın oldu. Görevine 1 Ocak 2027’de başlayacak. Bu “ilk” sözcüğünün ardında, kişisel mücadelesi kadar halkının geçmişi de var.

Haaland, liseyi bitirene kadar on üç ayrı devlet okuluna gitmiş bir asker çocuğu. Babası, Vietnam’da altı kişinin hayatını kurtardığı için Gümüş Yıldız madalyasıyla ödüllendirilen bir deniz piyadesi. Annesi ise donanmada görev yapmış, ardından Yerli İşleri Bürosunda yirmi beş yıl çalışmış bir Laguna Pueblo kadını. Sürekli taşınan bir ailede büyürken, annesinin topluluğuyla kurduğu bağ ona köklerini hatırlattı.

ANCAK BU AİLE GEÇMİŞİ, ONU HAYATIN GÜÇLÜKLERİNDEN KORUMADI.

Bir fırında çalıştı. Çocuğunu tek başına büyütürken yemek işleri aldı, salsa sosu üretip sattı. Barınma güvencesini kaybettiği, gıda yardımına ihtiyaç duyduğu dönemler oldu. Çocuğunun okul öncesi eğitim ücretini azaltabilmek için okulda gönüllü çalıştı. Alkol bağımlılığıyla mücadele etti ve otuz yılı aşan ayıklık sürecini saklamadan anlattı.

1994’te New Mexico Üniversitesinin İngilizce bölümünden, 2006’da aynı üniversitenin hukuk fakültesinden mezun oldu. Bazı insanlar üniversite sıralarına yalnızca kitaplarını taşır; Haaland, çocuğunun sorumluluğunu ve geçim kaygısını da beraberinde götürdü.

2018’de Sharice Davids ile birlikte Kongreye seçilen ilk iki Amerikan Yerlisi kadından biri oldu. 2021’de İçişleri Bakanlığına getirildiğinde, Amerikan tarihinde federal bir bakanlığın başına geçen ilk Yerli kişi olarak bir başka kapıyı açtı.

Bu görevin onun için aile tarihine uzanan bir anlamı vardı. Büyükannesi, Yerli çocukların ailelerinden koparılarak gönderildiği yatılı okullardan birine götürülmüştü. Yıllar sonra torunu, bu sistemin geçmişini araştıran federal girişimi başlattı.

Araştırmanın 2024’te yayımlanan ikinci raporu, federal yönetimin işlettiği veya desteklediği okullarda en az 973 Amerikan Yerlisi, Alaska Yerlisi ve Hawaii Yerlisi çocuğun öldüğünü doğruladı. Her biri bir isim, bir aile, yarım kalmış bir hayat… Haaland’ın bakanlığı, bu acıların devletin kendi kayıtları üzerinden görünür kılındığı bir döneme dönüştü.

Valiliğe seçilmesinin Amerika açısından önemi de burada yatıyor. Kimlikleri silinmek istenmiş toplulukların çocukları, artık kendilerinden birini karar veren bir makamda görebiliyor. Tarihte hakkında karar verilenlerin, bugün geleceğe ilişkin kararları verebilmesi, demokrasinin ne kadar geç tamamlanan bir söz olduğunu hatırlatıyor.

Elbette temsil tek başına yeterli değil. Haaland’ın yönetimi; eğitimde, sağlıkta, yoksullukla mücadelede ve bütün yurttaşlara sunduğu hizmette sınanacak. Eşitlik, hem seçilebilmek hem de kökeninden bağımsız olarak yaptıklarıyla değerlendirilebilmek demek.

Benim bu hikâyeye duyduğum ilginin kişisel bir tarafı da var.

Amerika Birleşik Devletleri’nde Yerli halkların yaşadığı bölgeleri gezdim, bu konuda araştırmalar yaptım. Takılarda kullanılan turkuaz, halı ve dokumalardaki motifler, dinlediğim kimi müziklerin ezgileri bana Anadolu’yu ve Türk dünyasını hatırlattı. Binlerce kilometre ötede karşılaştığım bu benzerlikler, kökenlerimize ilişkin merakımı güçlendirdi.

Ben, Amerikan Yerlilerinin kökenlerinde Türklerle bağlantı bulunduğuna inanıyorum. Genetik araştırmaların ortaya koyduğu eski Sibirya ve Asya bağlantılarını da bu merakla izliyorum. Türklerle bağlantılı kadim göçlerin yalnızca Anadolu’ya yönelmediği, kuzeyden Bering üzerinden Amerika’ya da uzandığı düşüncesi, benim bu konuya bakışımın bir parçası.

Bu yakınlık duygusu, karşımdaki halkların kendilerine özgü kimliklerini görmeme engel değil. Laguna Pueblo’nun, Navajo’nun, Cherokee’nin ayrı tarihleri ve kültürleri var. Aramızdaki olası bağları araştırırken onların kendi adlarıyla var olma hakkını da gözetmek gerekiyor. Üstelik bir halkın onurunu savunmak için bizimle akraba olması gerekmiyor.

Haaland’ın yaşamı, yoksulluğun, bağımlılığın ve dışlanmanın bir insanın kaderine son noktayı koymak zorunda olmadığını gösteriyor. Onun seçilmesi Amerika’nın geçmişini temize çıkarmıyor; fakat geçmişle yüzleşerek daha eşit bir gelecek kurma ihtimalini güçlendiriyor.

Haaland’ın zaferi, kendi toprağında sesi bastırılmış halkların çocuklarına artık başka bir gelecek gösteriyor. Büyükannesinin kimliğini silmek isteyen anlayışın karşısında, bugün o kimliğiyle seçilmiş bir kadın duruyor.

Hiçbir insanın eşitliği başkasının lütfuna, hiçbir halkın onuru başkasının onayına bağlı değildir.